Kaçak akım rölesi, bir devreye giren ve çıkan akımı sürekli karşılaştıran; aradaki farkı algıladığı anda (yani akımın bir kısmı gövde veya toprağa kaçtığında) devreyi milisaniyeler içinde kesen bir koruma cihazıdır. Bu sayede bozuk bir cihaza dokunan kişiyi elektrik çarpmasından, kaçak akımın sürekli akmasından doğabilecek yangın riskinden korur.
Bu yazıda rölenin çalışma mantığını ve pratikte dikkat edilmesi gerekenleri anlatıyoruz; rölenin panodaki yerini panoyu anlattığımız yazımızda, sık atma nedenlerini de sigorta yazımızda ayrıca ele aldık.
Röle, faz ve nötr hattından geçen akımı sürekli ölçer; normal koşulda giren akım ile çıkan akım birbirine eşittir. Akımın bir kısmı beklenmeyen bir yoldan (örneğin arızalı bir cihaz üzerinden gövdeye veya doğrudan toprağa) kaçtığında bu eşitlik bozulur ve röle bu farkı algılayarak devreyi anında keser.
İnsan vücudundan geçen görece küçük bir akım bile kalp ritmini bozacak veya ciddi yaralanmaya yol açacak kadar tehlikeli olabilir; röle bu akımı çok kısa bir sürede keserek maruziyet süresini en aza indirir. Aynı zamanda sürekli küçük bir kaçağın zamanla ısınma ve yangına yol açabileceği durumları da önler.
Yaygın kullanılan tipler arasında yalnızca sinüzoidal alternatif akım kaçaklarını algılayan AC tipi, hem alternatif hem darbeli doğru akım bileşenli kaçakları algılayan A tipi ve daha geniş bir frekans aralığını kapsayan B tipi bulunur. Hangi tipin hangi devrede kullanılacağı, o devreye bağlı cihazların türüne (örneğin frekans konvertörlü cihazlar) göre belirlenir.
Rölenin üzerindeki "T" veya "Test" yazılı düğme, cihaza yapay bir kaçak simüle ederek rölenin gerçekten çalışıp çalışmadığını kontrol etmeye yarar; düğmeye basıldığında röle devreyi kesmiyorsa cihaz arızalı demektir ve değiştirilmesi gerekir. Üreticiler genellikle bu testin birkaç ayda bir yapılmasını önerir.
Sık atma; nemli bir ortamda izolasyonu zayıflamış bir kablo veya cihaz, birden fazla cihazın toplam kaçak akımının eşiği aşması ya da rölenin kendisinin arızalanmış olması gibi nedenlerden kaynaklanabilir. Kaynağı bulmak için cihazların teker teker devre dışı bırakılarak hangi hatta kaçağın olduğunun tespit edilmesi gerekir; bu işlem ölçüm gerektirdiği için uzman desteği gerektirir.
Sigorta, bir devredeki toplam akımın belirlenen sınırı aşması (aşırı yük veya kısa devre) durumunda devreyi keser; kaçak akım rölesi ise akımın normal yolun dışına, gövdeye veya toprağa kaçıp kaçmadığına bakar. İkisi farklı riskleri kapsadığı için bir tesisatta genellikle birlikte, birbirini tamamlayacak şekilde kullanılır.
Röle attığında ilk yapılması gereken, son bağlanan veya kullanılan cihazı devre dışı bırakıp rölenin tekrar kaldırılıp kaldırılmadığını gözlemlemektir. Röle tekrar tekrar atıyorsa veya neden belirsizse, kabloyu veya panoyu kendiniz açıp müdahale etmeyin; bu hem elektrik çarpması hem yanlış müdahale sonucu kalıcı hasar riski taşır, konunun uzman bir elektrikçiye bırakılması gerekir.
Güncel elektrik tesisat standartları, özellikle ıslak hacimler (banyo, mutfak) ve dış mekan gibi risk taşıyan alanlarda kaçak akım korumasını temel bir gereklilik olarak kabul eder; eski tesisatlarda bu koruma hiç bulunmayabilir veya yetersiz kapasitede olabilir. Tesisatınızda bu korumanın olup olmadığından emin değilseniz, bir elektrikçiye kontrol ettirmeniz önerilir.
Röle kaçağı algılayıp devreyi kesse de, kaçan akımın güvenli bir yoldan tahliye edilmesi topraklama hattı sayesinde mümkün olur; topraklaması olmayan bir tesisatta bazı kaçak türleri rölenin algılama hassasiyetini azaltabilir. Bu ilişkiyi topraklamayı ayrı ele aldığımız yazımızda daha ayrıntılı anlattık; ikisi birbirini tamamlayan, tek başına yeterli olmayan iki ayrı koruma katmanıdır.
Kaçak akım rölesinin belirli bir ömrü vardır ve iç mekanik/elektronik bileşenleri zamanla yıpranabilir; düzenli test edilen bir röle, arızalandığında genellikle test sırasında fark edilir. Rölenin yaşı belirsizse veya test düğmesine basıldığında beklenen tepkiyi vermiyorsa, kesin bir yıl sayısı beklemeden değişim için bir elektrikçiye danışılması güvenli bir yaklaşımdır.
Techno Fusion'da: Kaçak akım rölesi seçimi, montajı ve periyodik test kontrolü, saha ekibimizin elektrik tesisatı ve arıza müdahalesi hizmetinin standart bir parçası; doğru tip ve kapasiteyi devrenizin yapısına göre belirliyoruz.